Ryga, drewniane domy na wyspie Kipsala i historia Żanisa Lipke | tamBylscy.pl - historia naszych podróży.

Ryga, drewniane domy na wyspie Kipsala i historia Żanisa Lipke

Jest takie miejsce w Rydze, gdzie nie ma tłumów turystów. Gdzie czas zatrzymał się w miejscu i życie płynie jakby innym rytmem. Miejsce, gdzie słowo „spacer” nabiera innego znaczenia. A pomimo tego, ma swoją własną historię, wartą opowiedzenia.

Ryga na weekend (poprzedni wpis: Ryga, co warto zobaczyć poza starówką). Nigdy bym tu nie trafił, gdyby nie turystyczna ulotka z hotelu, opisująca wyspę Kipsala jako miejsce znajdujące się pod ochroną UNESCO ze względu na zabytkową drewnianą architekturę. I chociaż samo UNESCO na swoich stronach o wyspie nie wspomina ani słowem (?), to ulotka dała wystarczający impuls, by przejść na drugą stronę Dźwiny i zobaczyć coś poza historycznym centrum Rygi.

Kipsala nie jest miejscem, o którym można dużo znaleźć w sieci. Powierzchnia niecałe 2 tys. km2, ludność na poziomie poniżej tysiąca mieszkańców. Leży na lewym brzegu Dźwiny, będąc z lewobrzeżną częścią Rygi połączona kilkoma mostami, a z prawobrzeżną jednym – Vansu Tilts, którym to mostem można się na wyspę dostać, także krótkim pieszym spacerem, z historycznej starówki.

Kipsala staje się powoli modnym miejscem do zamieszkania, powstają tu nowoczesne apartamenty, częściowo przez budowanie nowych, a częściowo przez przerabianie starych zabudowań. Na temat historycznej przeszłości wyspy materiałów jest naprawdę niewiele.

Stara Ryga, widziana z wyspy Kipsala

Stara Ryga, widziana z wyspy Kipsala

Stara Ryga, widziana z wyspy Kipsala

Stara Ryga, widziana z wyspy Kipsala

Ryga, stara fabryka gipsu na wyspie Kipsala

Ryga, stara fabryka gipsu na wyspie Kipsala

Ryga, stara fabryka gipsu na wyspie Kipsala

Ryga, stara fabryka gipsu na wyspie Kipsala

Ryga, stara fabryka gipsu na wyspie Kipsala, widziana z portu promowego

Ryga, stara fabryka gipsu na wyspie Kipsala, widziana z portu promowego

Idę więc na wyspę zobaczyć te drewniane domy, w zasadzie „w ciemno”. Nie wiem, gdzie ich szukać i po czym je poznać, jaka jest ich historia. Już z mostu Vansu Tilts widać wyglądające na stare, domy stojące nad samą Dźwiną, kilkaset metrów ode mnie. Zaraz za mostem skręcam więc w prawo, idąc brukowaną, bardzo nierówną uliczką Balasta dambis. O tym, że idę w dobrym kierunku, upewnia mnie wracająca w przeciwnym kierunku do autokaru dość liczna turystyczna wycieczka z przewodnikiem, wyłaniająca się z bocznej uliczki, do której kieruje nic nie mówiąca tabliczka z napisem „Memorial”. Ale skoro jest tu jakieś miejsce pamięci, to bez namysłu skręcam.

Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że trafiam w miejsce, które przemknęło mi na którejś ulotce z atrakcjami Rygi, na które niespecjalnie zwróciłem uwagę, a które da mi okazję do poznania niesamowitej historii człowieka, który jak mi powiedziano, uratował 1/4 wszystkich Żydów, którzy ocaleli na Łotwie w czasie II wojny światowej. Historii Żanisa Lipke, pierwszego na Łotwie człowieka, któremu przyznano tytuł Sprawiedliwego Wśród Narodów Świata. Ale też to właśnie tu dane mi było dowiedzieć się więcej o historii wyspy oraz tych drewnianych domów, będących moim celem. Po prostu można tu dostać materiały pisane na ich temat – i to z nich pochodzi dalsza część opisu wyspy. Zanim więc dojdziemy do Żanisa Lipke, skończmy opowieść o wyspie Kipsala.

Kipsala w swojej starej, drewnianej części, jest nadal niezwykle spokojnym, we wrześniu nawet wyglądającym na opustoszałe, miejscem. Poruszamy się w większości po ziemnych uliczkach bez żadnej nawierzchni, wśród niezwykle ekspresyjnie wyglądających, drewnianych zabudowań, porozrzucanych przy drogach, bez przesadnej gęstości. Nie licząc wracającej autokarowej wycieczki, minąłem w czasie zwiedzania jedną parę miejscowych i jedną parę turystów z aparatami. Poza tym – ja, uliczki i stare domostwa. Miła odmiana od przepełnionej turystami ryskiej starówki.

Ryga, "dom z ulicy Baznicas" na wyspie Kipsala

Ryga, „dom z ulicy Baznicas” na wyspie Kipsala

Ryga, "dom Liga's" na wyspie Kipsala

Ryga, „dom Liga’s” na wyspie Kipsala

Ryga, "dom Anrijs'" na wyspie Kipsala

Ryga, „dom Anrijs'” na wyspie Kipsala

Kipsala od wieków zamieszkiwana była przez marynarzy i rybaków. To właśnie oni budowali tu swoje domostwa, które dziś znakowane są jako atrakcja turystyczna wyspy. Budowali je często w miejscu poprzednio stojących domów, przez całe wieki. Układ uliczek po raz pierwszy pojawił się w dokumentach w 1824 r., a obecnie stojące drewniane domy mają tu od 120 do 200 lat. Nie jest ich dużo, są wymieszane z nowo budowanymi, ale co trzeba podkreślić, nawet te nowo budowane pasują charakterem do reszty.

Nikt nie buduje tu domów ze stali i szkła, wszystko jeśli jest nowsze, to i tak jest stylizowane do charakteru pozostałych. Może rzeczywiście UNESCO jednak trzyma tu jakąś pieczę nad porządkiem architektonicznym. Każdy z historycznych domów ma tu swoją nazwę, która wskazuje na właścicieli lub historię z nim związaną. Niektóre do dziś mają kamienne kominy, służące do wędzenia ryb. Poniżej znajdziecie opis najważniejszych architektonicznych atrakcji wyspy Kipsala.

Stara fabryka gipsu (ulica Balasta dambis 70) z końca XIX w., wybudowana z cegły i drewna, pracowała aż do II wojny światowej. Po renowacji, z zachowaniem pierwotnego charakteru, została przekształcona w luksusowy apartamentowiec z restauracją, sauną i podziemnym parkingiem. To pierwsze lofty oddane do użytku na Łotwie.

Ryga, "dom rodziny Gailis'" na wyspie Kipsala

Ryga, „dom rodziny Gailis'” na wyspie Kipsala

Ryga, "Dom Filozofów" na wyspie Kipsala

Ryga, „Dom Filozofów” na wyspie Kipsala

Ryga, "dom z ulicy Briana" na wyspie Kipsala

Ryga, „dom z ulicy Briana” na wyspie Kipsala

Dom z ulicy Baznicas (ulica Balasta dambis 60) to pochodzący z połowy XIX w. budynek, przeniesiony tu z centrum Rygi (właśnie z ulicy Baznicas), gdzie był przeznaczony do rozbiórki. Został odnowiony w oryginalnym kształcie i wymiarach i pomalowany oryginalnymi barwnikami zgodnie z pierwotną kolorystyką.

Dom Liga’s (nie wiem skąd angielska nazwa, zapewne od nazwiska właścicieli, ulica Balasta dambis 64), pochodzący z 1890 r., typowy dla Kipsali dom podmiejski, zrekonstruowany w 2006 r., lekko przebudowany wewnątrz na potrzeby dzisiejszych mieszkańców, pomalowany tradycyjnymi, naturalnymi pigmentami.

Dom Anrijs’ (z nazwą jak wyżej, ulica Balasta dambis 64a), wybudowano już w II połowie XVIII w., jest dziś zabytkiem architektury o dużym znaczeniu. Odnowiono go w 2000 r., kiedy to podniesiono go do góry (budynek znacznie osiadł w podłożu), osadzając go na… podstawie z szyn kolejowych. Dodano mu również podziemny garaż i drewnianą wieżę.

Dom rodziny Gailis (ulica Balasta dambis 66a) – niespodzianka – wybudowany w 1997 r., w rzeczywistości z cegieł, ale zewnętrzna fasada imituje dom drewniany. Ideą była rekonstrukcja domu kapitańskiego wraz z wieżą. Wcześniej rzeczywiście na działce stał drewniany dom, które pozostałości odkryto w czasie rekonstrukcji. Wnętrza podzielono zgodnie z czterema podziemnymi strumieniami, przepływającymi pod domem.

Ryga, "dom Gatis'" na wyspie Kipsala

Ryga, „dom Gatis'” na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Klub Filozofów (ulica Balasta dambis 68a), mały drewniany dom, istniał na mapach już w 1824 r., aczkolwiek obecnie stojący wybudowany został w 1903 r. Prawdopodobnie wcześniej użytkowany był do wędzenia ryb. Nazwa odnosi się do dawnych mieszkańców – byli nimi znani artyści i myśliciele. Odnowiony w 2003 r., stoi przy samej fabryce gipsu.

Dom Australijczyka (ulica Balasta dambis 60), pochodzący z końca XIX w. okazały budynek mieszkalny dla robotników. Z nazwą wiąże się barwna historia – w 2000 r. został on kupiony przez obywatela Australii, który bez żadnego zezwolenia rozpoczął jego rozbiórkę. Zburzeniu zapobiegła dopiero policja. Właściciel stracił zainteresowanie posesją i szybko ją sprzedał. Ale nazwa pozostała, a po renowacji na dachu domu umieszczono… figurę kangura 🙂

Dom Gatis’ (znów nazwa zapewne pochodzi od właścicieli), jeden z najstarszych na wyspie, pochodzi prawdopodobnie z lat 20-tych / 30-tych XIX w., typowy dom rybacki. Na mapach budynek mieszkalny w tym miejscu pojawił się już w 1790 r. Odnowiony bardzo pieczołowicie w 2005 r.

Dom z ulicy Briana, pochodzący z I połowy XVIII w., to kolejny dom przeniesiony tutaj (właśnie z ulicy Briana). Przy okazji przenosin został gruntownie odnowiony.

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Wszystkie zabudowania są dziś na co dzień użytkowane i zamieszkałe. Częściowo są wynajmowane jako apartamenty turystom – to musi być wspaniałe uczucie pomieszkać w tak unikalnym otoczeniu, w tak spokojnej okolicy. A do pędzącego centrum Rygi można zaglądnąć dosłownie przez okno – z wybrzeża wyspy rozciąga się piękny panoramiczny widok na starą część miasta.

Wróćmy teraz do Żanisa Lipke, człowieka, którym chlubi się dzisiejsza Ryga. Żanis Lipke (rocznik 1900) mieszkał właśnie na wyspie Kipsala i był robotnikiem portowym. Kiedy Niemcy założyli w Rydze getto, Lipke podjął się w magazynach Luftwaffe, umiejscowionych obok bazaru miejskiego, niedaleko getta, by móc wykorzystać swoją pozycję do wyciągania z enklawy ludzi (Żydzi z getta także pracowali w magazynach). Odpowiadał bowiem za transport żydowskich pracowników z i do getta. Podczas powrotów ludzi do getta, wykorzystywał słabą czujność strażników, podpisując nieprawdziwą liczbę powracających, podczas gdy część z nich ukrywał i zabierał do siebie.

Do ukrywania uciekinierów posłużyła mu specjalnie skonstruowana na podwórzu domu szopa, pod którą wybudował duży bunkier. W szopie na co dzień znajdowały się psy, które utrudniały ewentualne odnalezienie bunkra. W bunkrze tym uciekinierzy przetrwali aż do końca okupacji niemieckiej. Po wejściu wojsk radzieckich do Rygi Lipke był wielokrotnie przesłuchiwany, a jego dom przeszukiwany w poszukiwaniu biżuterii i złota – sowieci nie mogli uwierzyć, że Żydzi nie płacili mu za ratunek. Lipke został także wcześniej pobity przez Niemców na własnym podwórzu – ale nie w związku z uciekinierami, a z córką, która uciekła przed Niemcami do Rosji (była komunistką).

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala, niepozorne wejście, od razu do tunelu

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala, niepozorne wejście, od razu do tunelu

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala, rekonstrukcja domu bohatera

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala, rekonstrukcja domu bohatera

Żanis Lipke zmarł na atak serca w 1987 r. Społeczność żydowska zorganizowała jego pogrzeb, a pośmiertnie, jako pierwszy obywatel Łotwy, otrzymał tytuł przyznawany przez Izrael – Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata. W 2007 r. obok ruin spalonej synagogi (opisywaliśmy je w poprzednim wpisie) postawiono pomnik upamiętniający żydowskie ofiary II wojny światowej w Rydz, którego częścią stał się też sam Żanis Lipke. Na wyspie Kipsala kosztem 0,5 mln euro wybudowano miejsce pamięci – dom symbolizujący odwróconą łódź, wewnątrz którego zrekonstruowano wiernie oryginalny bunkier, w którym Lipke ukrywał swoich żydowskich przyjaciół.

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala

Ryga, muzeum Żanisa Lipke na wyspie Kipsala

Wszystko tu zostało tak pomyślane, by zwiedzający poczuli się jak mieszkańcy bunkra. Światło dzienne wpada jedynie przez szpary w deskach, drewniana podłoga złowieszczo skrzypi przy każdym kroku. Echo chodzących na najwyższej kondygnacji słychać niżej. W górnej części, z której można zaglądnąć do zrekonstruowanego bunkra, znajduje się także małe muzeum poświęcone Żanisowi Lipke – lista uratowanych, listy pisane przez nich do bohatera, zdjęcia, czy wreszcie medal przyznany przez Izrael.

Wstęp do muzeum Żanisa Lipke jest bezpłatny, także przewodnik w formie audio (angielski) jest dostępny bez opłat – obsługa prosi jedynie o złożenie dobrowolnego datku na utrzymanie tego miejsca pamięci. Warto je odwiedzić – oddane tu rzeczywiste warunki ukrywania żywych ludzi wbijają się w pamięć i potęgują podziw dla człowieka, który nie bał się zaryzykować życia własnego i rodziny, by bezinteresownie ratować życie obcych mu ludzi.

Pełna galeria zdjęć z wyspy Kipsala w Rydze znajduje się na osobnej stronie naszego bloga oraz na naszym profilu na Facebooku.

Inne wpisy z: Ryga

Jeśli chcecie zobaczyć bardziej tradycyjną, ludową stronę Łotwy, warto tu przyjechać pod koniec września. Dziś trochę o łotewskich "dożynkach", które odbywają się w tym czasie w wielu miastach - Miķeļdienas gadatirgus.

Ryga, drewniana zabudowa na wyspie Kipsala

Jest takie miejsce w Rydze, gdzie nie ma tłumów turystów. Gdzie czas zatrzymał się w miejscu i życie płynie jakby innym rytmem. Miejsce, gdzie słowo "spacer" nabiera innego znaczenia. A pomimo tego, ma swoją własną historię, wartą opowiedzenia.

Ryga, budynek Biblioteki Narodowej

Ryga znana jest głownie z wpisanej na listę UNESCO starówki oraz z położonej nieopodal "dzielnicy art nouveau". Ale poza tymi dwoma miejscami w stolicy Łotwy znajdziecie wiele innych miejsc, wartych uwagi turysty. Zapraszamy na spacer poza granicami ryskiego starego miasta.

Dodaj komentarz